Ksaver Šandor Gjalski
Ksaver Šandor Đalski (pravo ime Ljubomil Tito Josip Franjo Ksaver Kraljević; 26. oktobar 1854, Gredice – 9. februar 1935, Zagreb) bio je hrvatski prozni pisac, kolumnista i publicista, ključna figura realizma od prelaska u modernost. Poticao je iz plemićke porodice; pravnik po obrazovanju (studirao u Varaždinu, Zagrebu i Beču), služio je kao okružni načelnik i veliki župan u severnoj Hrvatskoj. Aktivno je učestvovao u javnom životu: bio je poslanik u parlamentu, predsednik Društva hrvatskih književnika (1914–1921) i član Hrvatske akademije nauka i umetnosti. Književno ime „Đalski” uzeo je po svom rodnom mestu (Grailski/Đalski brijeg).
Đalski je kombinovao realistično beleženje društvenih odnosa i psihološku minijaturu. Tematski je vezan za zagorsku i provincijsku sredinu, građanske i aristokratske klase, procese modernizacije i slom starih društvenih obrazaca. Stilski neguje elegantnu, ritmičnu rečenicu, blagu ironiju, salonsku atmosferu i „tihu dramaturgiju“ unutrašnjih pukotina. U hrvatsku prozu unosi prefinjenu psihologiju, hroničarski pristup i niz tipičnih likova „malih ljudi“, činovnika i obespravljene gospode.
Bibliografija (izbor i ciklusi):
Pod starim krovovima (1886, proširena 1887) – ciklus priča o dekadenciji plemstva i nestanku „starih vremena“; kanonsko delo realizma.
U noći (1887) – priče sa naglašenom psihološkom napetošću i atmosferom.
Na majčinim grudima (1890) – slike života u hrvatskoj provinciji.
Radmilović (1894) – roman o sukobu idealizma i politike, društveni presek kraja veka.
Za domovinu reč (1902) – proza sa temom nacionalnog i kulturnog rada.
Dolazak Hrvata (1906) – istorijsko-esejistički tekst, odraz autorove kulturne ideologije.
Jadne priče (1908; u Celokupnim delima, serija II, tom IV, Piŝeva naklada 1913) – kratke realistične minijature o tihoj bedi i sujetama provincije.
U žutoj kući (1909; u Celokupnim delima, serija IV, tom I, Piŝeva naklada 1914) – roman o maskama učtivosti i psihologiji malograđanske sredine.
Janko Borislavić (1910) – roman-ispovest o umetničkom senzibilitetu i društvenim pritiscima.
Plitvička jezera (1911) – putopis i esejistička proza.
Celokupna dela (Piščeva naklada, 1913–1914, nekoliko serija i tomova) – autorovo kurirano izdanje koje je učvrstilo kanon.
Pored proze, objavljivao je feljtone, političke i kulturne članke u Vienca, Obzor, Hrvatska misli itd. Prevođen je na više jezika; njegova dela su adaptirana za film i dramatizovana (posebno motivi iz Pod starim krovovima). Njegova recepcija ga smešta između realizma i fin de siècle: često se ističu njegova ironična distanca, društvena osetljivost i stilska elegancija. U hrvatskoj književnoj istoriji, stoji uz Kumičića i Leskovara kao ključni prozni pisac kraja 19. i početka 20. veka, važan za razvoj psihološke kratke priče i građanskog romana.
Bibliografske napomene:
- Prvo sistematsko izdanje: Celokupna dela (Piščeva naklada, Zagreb, 1913–1914), serijski raspoređena u tematske i žanrovske celine.
- Kasnija izdanja i izbori: Školska knjiga, Zora/Znanje, Matica hrvatska i dr., uz česte školske izbore Pod starim krovovima, Janko Borislavić, U noći, Bijedne priče. Ostavština i rukopisi: HAZU i knjižnice u Zagrebu čuvaju rukopisnu i epistolarnu građu, korisnu za proučavanje geneze tekstova i autorove kulturne politike.
Titel im Angebot
Bijedne priče
Gjalskijeve „Bijedne priče“ (1913) su zbirka kratkih proznih dela koja pod lupom ispituju tihu bedu i krhku nadu „malih“ ljudi; elegancija stila i blaga ironija otkrivaju sukob između želje, dužnosti i osećaja dostojanstva.
Diljem doma: zapisci i priče
Ljubav Lajtnanta Milića i druge pripovijetke
The collection Ljubav lejtnant Milić i otre pripovijete by Ksaver Šandor Gjalski contains a series of short stories that explore the themes of love, social norms, and personal dilemmas in the context of Croatian society at the time.
Osvit: Slike iz tridesetih godina
A historical novel about the Croatian national revival (Illyrianism) in the 1830s. Gjalski's first significant work of historical prose, a realistic-romantic depiction of the awakening of national consciousness.
Pod starimi krovovi: Zapisci i ulomci iz plemenitaškoga svieta
„Unter alten Dächern“ (1886) ist eine Sammlung von Kurzgeschichten von Ksaver Šandor Gjalski. Sie schildert realistisch und nostalgisch den Niedergang der Adelsgüter von Zagorje, alte Sitten und den Generationenkonflikt während des Zusammenbruchs der Feud
Radmilović
Radmilović (1913) je Gjalskijev roman o sudaru ideala i stvarnosti: intelektualac pun visokih načela zapinje u provincijskoj politici, ljubavi i ambiciji, dok se maske pristojnosti polako ljušte.
U noći: Svagdašnja povijest iz hrvatskoga života
Mladi idealistički pravnik Kačić upušta se u političke borbe, stranačke spletke, korupciju i javni život, suočavajući se s padom ideala, moralnim kompromisima i tamnom stranom hrvatske politike i društva.
U žutoj kući
Gjalskijev roman U žutoj kući (1914) razotkriva provincijsku svakodnevicu: maske pristojnosti, tihe ambicije i nježne, ironične sudare želje i dužnosti, ispričane finom psihologijom i stilom. Rijetko antikvarno izdanje.
Znanstveni heureka Maskolta Miška
Humoristična knjižnica je jedini hrvatski šaljivi i satirišni nepolitički list, posvećen lih humorističkoj beletristici. Donaša izvorne humoreske i šaljive pripovijesti prvih svjetskih - a naročito slavenskih - homorista."