Kronika: Splitski rukopis
„Historia Salonitana: Istorija salonitanskih i splitskih arhijereja“ Tome Arhiđakona je najvažniji istoriografski izvor za hrvatsku srednjovekovnu istoriju. Delo sadrži istoriju splitske (salonske) crkve do 1266. godine, kada je Toma prestao da piše.
Toma (oko 1200–1268), rođen u Splitu u plemićkoj porodici, arhiđakon splitske metropole, advokat iz Bolonje i diplomata, delo je napisao oko 1266. godine na latinskom jeziku, zasnivajući ga na ranijoj „Hronici“ Ivana Ravnijana i sopstvenim sećanjima.
Hronika, podeljena u tri knjige, prati razvoj splitske crkve: od apostolskih korena i mučeništva Svetog Duje (1. vek), pada Salone pod Avare (7. vek), dolaska Hrvata kao saveznika vizantijskog cara Iraklija („Hrvati... naoružani lukovima i strelama, došli su sa ostrva Horjo u Pontu Euksinskom, gde su živeli kao susedi Turkopola“), hrvatskog kraljevstva pod Trpimirovićima, do sukoba sa Mađarima, Venecijom i unutrašnjih crkvenih borbi u 13. veku. Toma, kao svedok mongolske pretnje 1241. godine, opisuje političke intrige, borbu za metropolitansku autonomiju i ulogu Splita kao kulturnog centra Dalmacije.
Delo nije samo hronika, već sofisticirana naracija sa retoričkim stilom, mitovima (npr. o hrvatskom poreklu od Nojevog sina) i kritikom mađarske hegemonije, uspostavljajući hrvatski identitet u evropskom kontekstu. Citat: „Ovaj gens [Hrvati] bio je surov prema svojim neprijateljima, ali blag i veran prema svojim prijateljima.“
Uticaj na kasnije istoričare (Klaić, Goldštajn), prevedeno na engleski jezik (1999), ključno za razumevanje srednjovekovne Dalmacije kao mosta između Istoka i Zapada. Kao remek-delo latinske proze, simbolizuje intelektualni otpor zaboravu: istoriju kao živi glas naroda.
Jedan primjerak je u ponudi
- Blago oštećenje omota
