Mile Budak

Mile Budak (Sveti Rok kod Gračaca, 30. avgust 1889 – Zagreb, 7. jun 1945) bio je hrvatski pisac, advokat, političar i jedan od glavnih ideologa ustaškog pokreta.

Rođen u siromašnoj ličkoj seljačkoj porodici, završio je gimnaziju u Senju i Gospiću, a studirao je pravo u Zagrebu. Učestvovao je u Prvom svetskom ratu i bio je ratni zarobljenik. U međuratnom periodu radio je kao advokat i pisac. Godine 1932. teško su ga pretukli agenti jugoslovenske policije, nakon čega je emigrirao u Italiju i pridružio se ustaškom pokretu Ante Pavelića.

U NDH (1941–1945) obavljao je visoke funkcije: ministar verskih poslova i prosvete, ambasador u Berlinu, ministar spoljnih poslova i vrhovni komandant. Jedan je od ključnih ideologa režima i zagovornik radikalne hrvatske nacionalne politike. Nakon sloma NDH, zarobljen je, osuđen na smrt od strane vojnog suda u Zagrebu i pogubljen vešanjem.

Pre rata, Budak je bio plodan prozni pisac orijentisan ka ruralnom realizmu sa snažnim naglaskom na život ličkih seljaka, običaje i nacionalni identitet. Počeo je da objavljuje 1930-ih. Njegova najznačajnija dela:

• „Opanci dida Vidurine“ (1933, ličke priče)
• „Na ponorima“ (1932)
• „Ognjište“ (I–IV, 1938) – njegovo najobimnije i najpoznatije delo, epski roman o ličkom seljaštvu
• Rasvjetana trešnja (1939)
• „Direktor Križanić“, „Privor“, „Pod gorom“, „Na Veliki petak“ i brojne priče i drame.

Pisao je realističnu prozu sa romantičnim i nacionalnim idealima, veličajući hrvatsko seljaštvo. Njegova dela su bila zabranjena u socijalističkoj Jugoslaviji posle 1945. godine, a ponovo su objavljena u dijaspori posle 1990-ih. Preveden je na nekoliko jezika.

Budakova sudbina simbolizuje duboke podele u hrvatskoj istoriji 20. veka: za neke, značajan pisac i nacionalna ličnost, za druge, kontroverzna politička figura odgovorna za ustašku ideologiju i politiku.