Učilištna i domašnaja Biblija: Stari zavjet

Važan spomenik srpske biblijske književnosti 19. veka, to je značajno delo srpskog pravoslavnog episkopa, pisca i kulturnog radnika Platona Atanackovića (1788–1867), rođenog u Somboru. Objavljeno je 1857. godine u Beču od strane prestižne Štamparije mehitarista (Mechitaristen Druckerei), poznate po visokokvalitetnim crkvenim i naučnim publikacijama.

Ovo je prvo štampano izdanje prevoda delova Starog zaveta na savremeni srpski jezik (narodni jezik tog vremena). Atanacković je prevodio sa crkvenoslovenskog i delimično sa nemačkog, težeći da biblijski tekst učini dostupnim široj publici, posebno studentima i porodicama. Knjiga je namenjena školskoj (univerzitetskoj) i kućnoj (domaćoj) upotrebi, što ističe njen pedagoški i versko-obrazovni karakter.

Delo obuhvata veći deo Starog zaveta, sa akcentom na knjige koje su bile najpotrebnije za versku nastavu i obrazovanje. Format je kompaktan, što ga čini praktičnim za svakodnevnu upotrebu. Posebnu vrednost predstavljaju 21 bakrorez koje su izradili bečki majstori – svaki je potpisan, a ilustracije prikazuju ključne biblijske scene i motive. Ilustracije su bile važan element za bolje razumevanje teksta, posebno među mlađim čitaocima.

Platon Atanacković, vladika budimski (1839–1851) i bački (1851–1867), predsednik Matice srpske i veliki promoter srpske kulture i obrazovanja, veliki deo svog života posvetio je prevodilačkom i prosvetnom radu. Njegovi prevodi Biblije predstavljaju važan korak u razvoju srpskog biblijskog jezika pre konačnog prevoda Daničić-Karadžić. Radio je na približavanju svetog teksta narodu, boreći se protiv preovlađujuće upotrebe crkvenoslovenskog jezika, koji je postajao sve manje razumljiv.

Poseban značaj izdanja leži u lingvističkom aspektu: Atanacković se dosledno protivio Vukovoj reformi srpskog jezika i zalagao se za tradicionalniji, književno-crkveni idiom. Ovaj prevod stoga nije samo pedagoško štivo, već i direktno svedočanstvo o jezičkoj borbi tog vremena – u pogledu vokabulara, pravopisnih rešenja i stila koji zadržavaju prevukovske norme. U tom smislu, knjiga je vredan izvor za proučavanje odnosa između crkvene tradicije, školskog kanona i jezičke standardizacije u 19. veku.

Izdanje iz 1857. godine smatra se retkošću među antikvarnim knjigama. Danas se ceni kao ključni spomenik srpske pravoslavne kulture, istorije prevođenja i razvoja književnog jezika u 19. veku. Ono odražava napore srpske inteligencije u Habzburškoj monarhiji da podigne narodno obrazovanje i ojača verski identitet kroz razumljiv jezik i kvalitetne publikacije.

Stil prevoda je svečan, ali pristupačniji od čistog crkvenoslovenskog, sa ciljem da tekst bude jasan i poučan. Knjiga ostaje važan izvor za proučavanje srpske bibliografije, teologije i kulturne istorije. Antikvarni primerci su veoma traženi zbog svog istorijskog značaja i lepih ilustracija.