Djela 5: Pjesme i epigrami

Knjiga Dela 5: Pesme i epigrami je peti tom u kritičkom izdanju Dela A. G. Matoša (1935–1940) od 17 tomova. Kao i prethodne tomove, književno nasleđe je sakupio Matošev brat Milan Matoš, a Antun Barac je tekstove uredio sa filološkom odgovornošću, uz napomene o genezi, varijantama i prethodnim (često časopisnim) publikacijama. Ovo je jedno od prvih sistematičnijih sabranih izdanja Matoševe poezije, koje je ostalo rasuto po časopisima i delimično neobjavljeno za autorovog života.

Matoš je poeziju pisao paralelno sa prozom i esejima, ali ju je objavljivao sporadično. Zbirka Pesme i epigrami objedinjuje njegovu lirsku poeziju — od ranih romantičarskih i simbolističkih stihova do kasnijih, melanholičnih i polemičkih epigrama. Ključne teme su ljubav (često nesrećna, idealizovana), smrt, prolaznost, patriotizam (pesme poput ciklusa o Hrvatskoj, „1909.“ itd.), priroda (nokturno, jesenji motivi), te ironija i satira usmerene ka savremenicima. Stil je prefinjen, muzikalan, sa bogatom simbolikom, aluzijama na evropsku tradiciju (Bodler, Po, francuski simbolisti) i Matoševim prepoznatljivim jezičkim izrazom - kombinacijom lirizma i intelektualne oštrine.

Epigrami donose duhovite, često oštre kratke forme kojima je Matoš polemisao sa književnim i političkim protivnicima, demonstrirajući svoj polemički duh i majstorstvo sažetog izražavanja. Poezija odražava Matošev boemski život, egzistencijalnu tugu, nostalgiju za izgubljenim idealima i dubok osećaj usamljenosti modernog umetnika. Mnoge pesme imaju autobiografski prizvuk (utisci iz Pariza, Beograda, Zagreba), a neke (npr. nokturno, „Jesenje veče“, „Notturno“) spadaju među vrhunce hrvatske moderne lirike.

U kontekstu celokupnog Barčovog izdanja, peti tom upotpunjuje sliku Matoša kao svestranog pisca: nakon proze, eseja i putopisa dolazi lirika, koja pokazuje njegovu osetljivost i estetsku prefinjenost. Barčovo izdanje iz 1937. godine bilo je od velikog značaja jer je učinilo Matoševu poeziju dostupnom u većem obimu pre kasnijih, kompletnijih izdanja (npr. onih JAZU).

Danas se Matoševa lirika ceni kao most između hrvatskog romantizma i modernosti, sa snažnim uticajem evropskih trendova. Epigrami svedoče o njegovoj borbenosti i duhovitosti. Ova knjiga je neophodna za razumevanje Matoševog pogleda na svet — kosmopolitskog, patriotskog, dekadentnog i vitalnog u isto vreme — i njegovog trajnog mesta u kanonu hrvatske književnosti kao jednog od najvećih stilista i inovatora.