Uvjeti umnog gospodarenja: Pokušaj popularizacije agrikulturne kemije

Knjiga Uslovi inteligentnog upravljanja: pokušaj popularizacije poljoprivredne hemije Ilije Bošnjaka objavljena je 1906. godine u Križevcima od strane Gustava Nojbergera. Knjigu je priredio i objavio Milan Metelka. To je prvo značajno delo mladog Ilije Bošnjaka (Metković, 1882 – Zagreb, 1975), koji je iste godine završio Višu poljoprivrednu školu u Križevcima.

Delo predstavlja rani pokušaj popularizacije naučnih znanja o poljoprivrednoj hemiji među širokim krugom ljudi – pre svega seljacima, naprednijim samoukim poljoprivrednicima i učenicima nižih poljoprivrednih škola. Bošnjak pokušava da na pristupačan način objasni hemijske procese u zemljištu, ishranu biljaka, đubrenje, uticaj hranljivih materija i uslove za racionalno, „inteligentno“ upravljanje poljoprivrednim imanjem.

Naslov „Umno gospodarenje“ naglašava prelazak sa tradicionalnog, empirijskog načina obrade zemlje na naučno utemeljenu, racionalnu poljoprivredu zasnovanu na hemijskim zakonima. Knjiga obuhvata teme kao što su poreklo zemljišta, ishrana zelenih biljaka, uloga azota, fosfora, kalijuma i drugih elemenata, i racionalno đubrenje. Cilj je bio da se podigne nivo znanja hrvatskog seljaštva i doprinese povećanju prinosa u vreme kada je poljoprivreda bila osnova privrede.

Ilija Bošnjak je kasnije postao ugledni hemičar, enolog i jedan od vodećih popularizatora poljoprivredne hemije u južnoslovenskim zemljama. Nakon Križevaca, studirao je hemiju u Monpeljeu, specijalizovao se za vinogradarstvo i enologiju, a radio je kao stručnjak u Dalmaciji, Srbiji i Beogradu. Ova prva knjiga najavljuje njegov kasniji rad („Osnove razumnog gospodarenja*, „Sastav i priprema biljne hrane*, „Seljačka hemija*, itd.“).

Delo je napisano jasnim, popularnim stilom, prilagođenim čitaocima bez dubokog naučnog znanja, što je u to vreme bilo retko. Kritika (npr. u „Gospodarskom listu“) ga je pozitivno primila kao koristan priručnik za praktičare.

Uslovi uma gospodarenja su važan dokument s početka 20. veka – svedoče o naporima da se nauka približi praksi u hrvatskoj poljoprivredi, u periodu modernizacije i borbe za veću produktivnost. Danas je to retko i vredno bibliografsko izdanje koje odražava početke Bošnjakove dugogodišnje misije popularizacije hemije u službi poljoprivrede.