Djela 3: Umorne priče

Kao i kod prethodna dva toma, književno nasleđe je sastavio Matošev brat Milan Matoš, a Antun Barac je tekstove uredio prema utvrđenim filološkim principima: poređenje varijanata, ortografska standardizacija i kratke, precizne Beleške o genezi priča.

Umorne priče (prvobitno 1909, objavio Mirko Brajer) je Matoševa treća i poslednja zbirka proze objavljena za njegovog života, nakon devetogodišnje pauze u književnom objavljivanju. Sadrži 18 priča/kratkih priča (npr. O tebi i meni, Balkon, Jesenja idila, Cvet sa raskrsnice, Lepa Jelena, Ubijena!, Put u ništa, Senka, itd.), od kojih je autor većinu prethodno objavljivao u časopisima. Zbirka predstavlja zrelu fazu Matoševog pripovedanja — introspektivniju, melanholičniju i pesimističniju u poređenju sa ranijim Iverjem i Novo iverjem.

Priče variraju po temama: intimne ljubavne drame, dekadencija modernog čoveka, zamor postojanja, satira društva, fantastični i simbolički elementi, te motivi smrti, ogledala, senki i prolaznosti. Ovde Matoš snažno pokazuje uticaje Edgara Alana Poa (fantazija, psihološka dubina), Merimea (sažetost) i Mopasana (realistična satira), ali ih integriše u originalan hrvatski modernistički izraz. Stil je prefinjen, umetnički stil kombinovan sa lirizmom i ironijom; priče često balansiraju između sna i stvarnosti, stvarnosti i simbola. Naslov Umorne priče odražava Matošev lični i generacijski osećaj umora, dekadencije i razočaranja u hrvatsku stvarnost nakon povratka iz emigracije.

U Barčevom izdanju, zbirka je smeštena nakon ranih proznih zbirki (Dela 1) i esejističkih knjiga (Dela 2), što jasno pokazuje evoluciju Matoševog opusa: od duhovitih skica preko eseja do zrele, umorne, ali majstorski izrađene proze. Ovo je ključno delo za razumevanje Matoša kao romanopisca — majstora kratke forme koji je obogatio hrvatsku književnost evropskim modernističkim dostignućima. Zbirka je uticala na kasniju hrvatsku prozu (izražavala je subjektivizam, psihologiju, stilsku virtuoznost).

Barčevo izdanje iz 1936. godine učinilo je Umorne priče delom sistematskog sakupljenog opusa i sačuvalo ih u pouzdanom obliku. Danas se smatraju vrhuncem Matoševe proze tokom njegovog života, pune lirizma, ironije i duboke ljudske melanholije, i ostaju relevantne zbog univerzalnih tema usamljenosti, ljubavi i prolaznosti u savremenom svetu. Nezaobilazna lektira za proučavanje hrvatskog modernizma.