Marvel i ostala čudesa - Stan Lee biografija

Marvel i drugi Marveli: Biografija Stena Lija autora Denija Fingerota je prva velika biografija Stena Lija objavljena od njegove smrti 2018. godine. Fingerot, koji je radio u Marvelu 18 godina (uključujući i uređivanje Spajdermenove linije), imao je pristup Lijevoj arhivi na Univerzitetu u Vajomingu i lično je poznavao Stena decenijama.

Knjiga prati Lijev život od njegovog rođenja 1922. godine kao Stenlija Martina Libera u siromašnoj jevrejskoj porodici rumunskih imigranata u Njujorku. Sa 17 godina, angažovao ga je Tajmli Komiks (kasnije Atlas, pa Marvel) preko svog ujaka, rođaka supruge Martina Gudmana. Tokom Drugog svetskog rata služio je u vojsci pišući priručnike. Posle rata postao je glavni urednik i pisac, napisavši stotine priča pod pseudonimom Sten Li.

Ključna prekretnica dogodila se 1961. godine kada je, pod pritiskom svoje supruge Džoan i inspirisan uspehom DC-ja (Liga pravde), Li, zajedno sa Džekom Kirbijem, stvorio Fantastičnu četvorku – heroje sa porodičnim odnosima, manama i problemima iz stvarnog života. Usledila je eksplozija: Spajdermen (sa Stivom Ditkom), Halk, Tor, Ajronmen, Iks-men, Dardevil, Osvetnici… Li je predstavio „Marvelov metod“ – saradnju u kojoj umetnik crpi iz kratkog sinopsisa, a Li kasnije piše dijaloge – što je omogućilo brzu produkciju.

Fingerot detaljno opisuje Lijev promotivni genije: stvaranje „Bulpen biltena“, pojavljivanja u stripovima, krilatica „Ekselsior!“ i slika „Stena čoveka“. Knjiga ne izbegava kontroverze – sukob sa Kirbijem i Ditkom oko autorstva i prava (Li je kasnije priznao njihov ključni doprinos), promene u vlasništvu Marvela, bankrot 1990-ih, holivudski bum MCU-a gde je Li postao ikona sa kameo ulogama.

Poslednje godine su prikazane realistično: optužbe za finansijsku eksploataciju u starosti, tužbe, porodična drama nakon smrti supruge Džoan 2017. godine. Fingerot uravnoteženo prikazuje Lija kao genijalnog šoumena i vizionara koji je superheroje učinio mejnstrimom, ali i kao čoveka sa manama - sklonog preterivanju u svojim pričama i ponekad preuzimanju zasluga za druge.

Biografija je hvaljena zbog svoje dubine, pristupa arhivama i uravnoteženog pristupa mitu naspram stvarnosti. Idealna za fanove Marvela, istoričare stripova i one koji žele da razumeju kako je jedan čovek promenio pop kulturu 20. i 21. veka.