Rasprava o rimskom miljokazu pronađenom kod Osijeka

Rasprava o rimskom miljokazu pronađenom kod Osijeka Matije Petra Katančića (1750–1825) jedna je od najranijih naučnih publikacija o antičkim spomenicima u Hrvatskoj. Prvi put štampana u Osijeku 1782. godine, a ponovo u Zagrebu 1794. godine, ova studija predstavlja pionirsko delo hrvatske arheologije i epigrafije.

Katančić, sveštenik, pesnik i istaknuti istraživač antičke prošlosti, detaljno opisuje miljokaz otkriven kod Osijeka, antičke Murse - značajnog rimskog saobraćajnog i vojnog centra na Dunavu. Rad sadrži transkripciju i tumačenje latiničnog natpisa na stubu, istorijski kontekst izgradnje rimskih puteva u Panoniji, analizu udaljenosti i značenja orijentira u okviru rimskog putnog sistema.

U predgovoru i uvodnim delovima Katančić pokazuje izuzetnu za svoje vreme naučnu metodičnost: kritički pristup izvorima, poznavanje klasične književnosti (naročito Ovidije) i ljubav prema otadžbini i nauci, koja ga je podsticala na istraživanje. Delo je posvećeno grofu Kristoforu Ničku, a sadrži i poetske elemente - citate iz Ovidija koji naglašavaju vezu autora sa zemljom i antičkim nasleđem.

Prevodilac dr. Stjepan Sršan preveo je latinski original na hrvatski, nastojeći da sačuva Katančićev stil i duh, uz brojne napomene koje savremenom čitaocu olakšavaju razumevanje stručne terminologije i istorijskog konteksta. Uz hrvatski prevod, tu je i nemački sažetak (Zusammenfassung) koji delo predstavlja široj publici.

Značaj Katančićeve rasprave je u tome što je to prvi sistematičniji naučni rad o rimskim spomenicima na slovenskom prostoru, što je prepoznao i Teodor Momzen. Iako je prošlo više od 240 godina, studija ostaje vrijedan izvor i svedočanstvo o ranom interesovanju za hrvatsku antičku baštinu. Prevođenjem ovog dela savremeni izdavač stavlja na raspolaganje pionirsko delo hrvatske arheologije i omogućava novo uvažavanje Katančićevog doprinosa evropskoj nauci u 18. veku.