Božji međaši: Pripovijest iz Istre

„Božji međaši“ (1925) je priča iz Istre o hrvatskom svešteniku don Šimi Križmaniću (nazvanom po Šimi). ​​Inspirisan biskupom Jurajem Dobrilom, on se bori za duhovno, društveno i nacionalno buđenje istarskog hrvatskog naroda usred siromaštva, italijanskog pritiska i crkvene pasivnosti u 19. veku. Delo ističe veru kao pokretačku snagu iza „Božjih granica“ – granica pravde i identiteta.

Radnja je smeštena u 19. vek, u vreme biskupa Jurja Dobrile, velikog istarskog preporoditelja. Glavni lik je mladi sveštenik Šime Križmanić iz Ježenja (kao i Dobrila). Nakon rukopoloženja, radi u Trstu sledeći svoj uzor, a zatim privremeno dolazi u Istru da zameni bolesnog tinjanskog župnika. Umesto kratkog boravka, ostaje duže i posvećuje se intenzivnom pastirskom i socijalnom radu.

Pregelj realistično i sa dubokim saosećanjem prikazuje težak život istarskog hrvatskog seljaštva – materijalnu bedu, duhovnu zapuštenost, nacionalno ugnjetavanje pod italijanskim uticajem i često pasivnost sveštenstva. Don Šime sprovodi Dobrilin model: aktivno delovanje koje spaja vertikalu vere (molitva, uteha) sa horizontalom socijalne brige. On organizuje, poučava, podiže duh, suočava se sa otporima i izazovima, ali ne odustaje. Vera nije apstraktna, već aktivna – ona gradi „Božje granice“, granice dostojanstva, harmonije i nacionalnog identiteta.

Stil je tipičan za Pregelja: ekspresionistički naboj, psihološka dubina, katolička etika i nacionalni romantizam. Delo pripada žanru istorijskog/seljačkog narativa sa kriminalističkim i socijalnim elementima, ali pre svega je himna svešteničkom pozivu u službi naroda. Bilo je popularno među Hrvatima u Istri čak i tokom italijanske okupacije, jer je jačalo identitet.

Knjiga je važan dokument o istarskoj renesansi, katoličkom društvenom aktivizmu i ulozi sveštenika kao nacionalnih vođa. Danas se čita kao svedočanstvo regionalne istorije i univerzalna poruka angažovane vere.