Eseji I.

Eseji I. (1944) donosi izbor autorovih najvažnijih eseja posvećenih velikim evropskim piscima 19. i početka 20. veka. U ovoj knjizi, Nehajev se pokazuje kao izvanredan poznavalac svetske književnosti i oštar kritičar koji tumači evropske klasike kroz prizmu moderne psihologije, filozofije i sopstvenog književnog iskustva.

Nehajev analizira Lava Tolstoja kao moralnog giganta i propovednika, ali i dubokog psihologa ljudske prirode. Gistav Flober ga zanima kao majstor stila i objektivnosti, tvorac moderne realističke proze (Gospođa Bovari). Posebnu pažnju posvećuje skandinavskim dramskim piscima – Henriku Ibzenu i Avgustu Strindbergu – čije drame vidi kao ogledala savremenih kriza pojedinca, sukoba polova, društvenih laži i unutrašnjih demona. Emil Zola je predstavljen kao predstavnik naturalizma i naučnog pristupa književnosti, dok Fjodor Mihajlovič Dostojevski otvara prostor za razmišljanja o ruskoj duši, patnji, veri i ponoru ljudske psihe. U eseju O dva morala Nehajev suprotstavlja hrišćansko-evanđeoski moral i moderni, individualistički ili makijavelistički moral, istražujući etičke dileme savremenog čoveka.

Svi eseji su prožeti Nehajevljevim karakterističnim stilom: elegantnim, preciznim, psihološki prodornim i suptilno ironičnim. On ne piše klasične filološke studije, već žive, lične eseje u kojima dovodi evropske pisce u dijalog sa hrvatskim kontekstom i problemima moderne inteligencije – usamljenošću, slabošću volje, sukobom između ideala i stvarnosti i potragom za smislom u korumpiranom svetu. Ova dela dopunjuju njegove sopstvene romane i kratke priče, koje često odražavaju slične motive.

Ovo izdanje iz 1944. godine deo je sabranih dela Milutina Nehajeva (1880–1931) i danas predstavlja pravu retkost, posebno u originalnom koricama. Knjiga je obavezna za ljubitelje komparativne književnosti, modernih eseja i dubinskih tumačenja evropskih klasika iz perspektive hrvatskih modernista.