Radium: roman jednog elementa

Rudolf Brungraber (1901–1960), austrijski pisac i novinar, objavio je roman „Radijum – rimski elementi“ 1936. godine. Hrvatski prevod pojavio se 1940. godine kod Ante Velžeka u Zagrebu (ur. „Svjetski pisci“), a kasnije i u izdanju Binoze.

Delo je hibridna forma – kombinacija biografskog romana, naučne popularizacije i društvene kritike. Fokusira se na Mariju i Pjera Kiri i njihovo revolucionarno otkriće radijuma 1898. godine. Brungraber vešto kombinuje istorijske činjenice sa fikcijom, prikazujući genijalnost, siromaštvo i istrajnost para Kiri u njihovoj pariskoj laboratoriji, kao i ogroman medicinski potencijal novog elementa u lečenju raka.

Istovremeno, roman pokazuje i tamnu stranu: brzu komercijalizaciju, finansijske spekulacije, stvaranje monopola nad radijumom i nemar prema opasnostima radioaktivnosti. Autor prati sudbine običnih ljudi – rudara, medicinskih sestara i pacijenata – koji pate od zračenja i kritikuje kapitalističku eksploataciju naučnih otkrića.

Stil je dinamičan, dokumentaran i pristupačan, tipičan za Brungrabera, koji je preferirao formu „romana sa jednom temom“ (slično svojim delima o kafi, šećeru ili opijumu). Knjiga je bila veoma popularna u svoje vreme jer je na uzbudljiv način približavala čitaocima najnovija naučna dostignuća, mešajući biografiju, avanturu i društvenu kritiku.

U hrvatskom izdanju iz 1940. godine, roman je bio dobro prihvaćen među obrazovanom publikom, posebno u vreme kada je interesovanje za nauku i medicinu bilo veliko. Danas se smatra ranim primerom popularno-naučnog romana (naučna frakcija) i vrednim svedočanstvom o počecima atomske ere.