Kronika: Splitski rukopis

Toma (oko 1200–1268), rođen u Splitu u plemićkoj porodici, arhiđakon splitske metropole, advokat iz Bolonje i diplomata, delo je napisao oko 1266. godine na latinskom jeziku, zasnivajući ga na ranijoj „Hronici“ Ivana Ravnijana i sopstvenim sećanjima.

Hronika, podeljena u tri knjige, prati razvoj splitske crkve: od apostolskih korena i mučeništva Svetog Duje (1. vek), pada Salone pod Avare (7. vek), dolaska Hrvata kao saveznika vizantijskog cara Iraklija („Hrvati... naoružani lukovima i strelama, došli su sa ostrva Horjo u Pontu Euksinskom, gde su živeli kao susedi Turkopola“), hrvatskog kraljevstva pod Trpimirovićima, do sukoba sa Mađarima, Venecijom i unutrašnjih crkvenih borbi u 13. veku. Toma, kao svedok mongolske pretnje 1241. godine, opisuje političke intrige, borbu za metropolitansku autonomiju i ulogu Splita kao kulturnog centra Dalmacije.

Delo nije samo hronika, već sofisticirana naracija sa retoričkim stilom, mitovima (npr. o hrvatskom poreklu od Nojevog sina) i kritikom mađarske hegemonije, uspostavljajući hrvatski identitet u evropskom kontekstu. Citat: „Ovaj gens [Hrvati] bio je surov prema svojim neprijateljima, ali blag i veran prema svojim prijateljima.“

Uticaj na kasnije istoričare (Klaić, Goldštajn), prevedeno na engleski jezik (1999), ključno za razumevanje srednjovekovne Dalmacije kao mosta između Istoka i Zapada. Kao remek-delo latinske proze, simbolizuje intelektualni otpor zaboravu: istoriju kao živi glas naroda.